Dowiedz się więcej o rewitalizacji

Czasochłonna, kosztowna i wymagająca dobrego przygotowania, przede wszystkim jednak niezbędna – rewitalizacja. To często jedyny sposób na uratowanie zdegradowanych obszarów i poprawę losu mieszkających tam ludzi. Warto dowiedzieć się o niej więcej.

Praktycznie w każdej polskiej miejscowości, dużej czy małej, znajdują się zaniedbane tereny, na których kumulują się negatywne zjawiska społeczne, gospodarcze i infrastrukturalne – ubóstwo, bezrobocie, przestępczość, migracja młodzieży, degradacja techniczna budynków czy dróg, brak perspektyw i nadziei. Takie gminy są także w województwie zachodniopomorskim. Część z nich, znajdująca się w najtrudniejszej sytuacji, tworzy tzw. Specjalną Strefę Włączenia (SSW). Pozostałe, chociaż radzą sobie lepiej, również mają swoje enklawy biedy. Wszystkie mogą skorzystać z unijnego wsparcia na opracowanie lokalnych programów rewitalizacji. A taki program jest czymś więcej niż zwykłym dokumentem – to przede wszystkim wieloletni plan konkretnych działań w sferze społecznej, gospodarczej i przestrzennej. Dobrze przygotowany program rewitalizacji staje się skutecznym narzędziem planowania, koordynowania i integrowania różnorodnych działań oraz przedsięwzięć, których celem jest poprawa jakości życia mieszkańców obszarów zdegradowanych. Nie dziwi więc, że konkursami na przygotowanie lub aktualizację programów rewitalizacji interesuje się wiele zachodniopomorskich samorządów.

Jeden cel, dwa źródła

Zarząd Województwa Zachodniopomorskiego zaplanował dwa źródła wsparcia na tworzenie programów rewitalizacji. Charakter i zakres tej pomocy zależą od sytuacji konkretnej gminy. W Regionalnym Programie Operacyjnym Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020 (RPOWZ) zostały one podzielone na trzy grupy – gminy typu: A, B i C. Pierwszą z wymienionych tworzą gminy należące do SSW, które charakteryzuje wysoki stopnień degradacji i bardzo niski potencjał rozwojowy, co w dużej mierze jest spuścizną popegeerowską (np. Barwice, Brzeźno, Radowo Małe). Gminy typu B również należą do SSW, borykają się z wieloma problemami społecznymi czy infrastrukturalnymi, ale skala tych wyzwań jest mniejsza niż w przypadku gmin pierwszego typu. Wreszcie gminy typu C to obszary nienależące do SSW, osiągające dobre wskaźniki rozwoju, w których degradacji uległy jedynie wybrane obszary – dzielnice, osiedla lub pojedyncze ulice (np. Goleniów, Osina, Police). Gminy typu A mogą ubiegać się o wsparcie na opracowanie programów rewitalizacji w ramach działania 7.1 RPOWZ, natomiast pozostałe – typu B i C – mogą otrzymać dotacje z Programu Operacyjnego Pomoc Techniczna 2014-2020.

 

Wsparcie na opracowanie programów rewitalizacji w woj. zachodniopomorskim

 

Dziś dotacja – jutro program rewitalizacji

Zarząd Województwa Zachodniopomorskiego wybrał już projekty na opracowanie lub aktualizację programów rewitalizacji, które otrzymają wsparcie w ramach POPT. Spośród 95 gmin (typu B i C) mogących wziąć udział w konkursie dokumenty złożyło 2/3 z nich, z czego 46 samorządów ostatecznie otrzyma dofinansowanie (zob. Plany rewitalizacyjne zachodniopomorskich samorządów). Maksymalna kwota dotacji na pojedynczy program rewitalizacji wynosi 150 tys. zł, jednak średnia wartość udzielonego wsparcia jest niższa i oscyluje w granicach 62 tys. zł. Te pieniądze pomogą gminom przeprowadzić kompleksowe badania znajdujących się na ich terenie obszarów zdegradowanych, przygotować niezbędną do uruchomienia procesu rewitalizacji dokumentację, a przede wszystkim zorganizować na szeroką skalę konsultacje społeczne i działania aktywizujące lokalne społeczności.

Czasu jest sporo – samorządy, które teraz dostały dotację, programy rewitalizacji muszą opracować do końca września 2017 r. Gminy, które tym razem nie uzyskały dofinansowania lub nie wzięły udziału w konkursie, będą miały jeszcze jedną szansę. W pierwszym kwartale 2017 r. planowany jest drugi nabór wniosków.

 

Dotacja na program rewitalizacji w ramach POPT 2014-2020 Ważne liczby: • 5 gmin miejskich, 30 gmin miejsko-wiejskich i 11 gmin wiejskich otrzyma dotację na opracowanie programu rewitalizacji • 90% to maksymalny poziom dofinansowania wartości projektu • 30.09.2017 r. – do tego czasu gminy muszą przygotować programy rewitalizacji • pierwszy kwartał 2017 r. to planowany termin kolejnego naboru projektów na opracowanie lub aktualizację programów rewitalizacji

 

Zakończył się także konkurs w ramach działania 7.1 RPOWZ. Dofinansowanie otrzymał projekt Fundacji Nauka dla Środowiska „Rewitalizacja na terenie gmin województwa zachodniopomorskiego znajdujących się w Specjalnej Strefie Włączenia”. Jego efektem będzie opracowanie programów rewitalizacji dla wszystkich gmin typu A. – Projekt jest skierowany do gmin położonych w Specjalnej Strefie Włączenia i obejmujących swoim zasięgiem miejscowości znajdujące się w najtrudniejszej sytuacji gospodarczej, z dużą koncentracją problemów społecznych, na terenie których funkcjonowały niegdyś Państwowe Gospodarstwa Rolne. Te uwarunkowania sprawiły, iż obszary takie są obecnie dotknięte różnego rodzaju deficytami rozwojowymi, zarówno w wymiarze społecznym, gospodarczym, jak i infrastrukturalnym – podkreśla Andrzej Przewoda, dyrektor Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Szczecinie.

Fundacja Nauka dla Środowiska od ponad 10 lat realizuje różne przedsięwzięcia w zachodniopomorskich gminach, angażując do swoich projektów lokalne społeczności. Celem tych działań jest wyrównywanie szans edukacyjnych dzieci i młodzieży z trudnych, zdegradowanych obszarów, ułatwianie dostępu do dóbr kultury mieszkającym tam ludziom, budowanie wspólnych przestrzeni aktywności społecznej, odnawianie więzi sąsiedzkich i międzyludzkich. – Bazując na tych doświadczeniach, chcemy w ramach tego projektu zainspirować mieszkańców gmin o specjalnych potrzebach społeczno-finansowych do podejmowania własnych działań. Pragniemy ukazać siłę sprawczą małych społeczności na poziomie lokalnym, dlatego staramy się wzmocnić siłę lokalnych liderów oraz pokazać sens wspólnoty w działaniach na rzecz dobra wspólnego – wyjaśnia Piotr Jaśkiewicz z Fundacji Nauka dla Środowiska. Autorzy projektu chcą wspólnie z mieszkańcami 18 najsłabiej rozwiniętych zachodniopomorskich gmin zdiagnozować ich potrzeby, oczekiwania, szanse i zagrożenia. Planują uruchomienie lokalnych punktów animacji – miejsc, gdzie mieszkańcy będą mogli zgłaszać swoje uwagi, problemy, spostrzeżenia i pomysły. – W ten sposób powstaną lokalne programy rewitalizacji, które wskażą, jakich inwestycji chcą i potrzebują mieszkańcy. W każdej z gmin zostaną zrealizowane co najmniej cztery przedsięwzięcia inwestycyjne do maksymalnej wartości 20 tys. zł na miejscowość – podsumowuje Piotr Jaśkiewicz.

Już teraz ponad połowa zachodniopomorskich gmin ma zapewnione unijne wsparcie – w ramach POPT lub działania 7.1 RPOWZ – na opracowanie programów rewitalizacji. Pozostałe nadal mają na to szansę.

Z ludźmi i dla ludzi

Programy rewitalizacji opracowywane przez lokalne samorządy muszą być zgodne z przepisami obowiązującej od roku ustawy o rewitalizacji, która rozkłada akcenty inaczej niż działo się dotychczasowo w przeważającej części przedsięwzięć. We wszystkich działaniach rewitalizacyjnych to nie budynki, lecz ludzie powinni być w centrum uwagi. Remonty, przebudowy, modernizacje stanowią ważną część rewitalizacji, nie decydują jednak ani o jej istocie, ani tym bardziej o sukcesie. Kluczem do dobrej i skutecznej odnowy obszarów zdegradowanych są działania społeczne, którym „twarde” inwestycje budowalno-infrastrukturalne powinny towarzyszyć, a nie je zastępować. Dokument precyzuje pojęcie rewitalizacji, określa zadania własne gmin związane z rewitalizacją (takie jak chociażby tworzenie gminnego programu rewitalizacji) oraz wskazuje, jak zadania te powinny być realizowane – w sposób przemyślany, w powiązaniu z innymi dokumentami strategicznymi gminy, regionu i kraju, a przede wszystkim z uwzględnieniem partycypacji społecznej, czyli przy aktywnym udziale mieszkańców.

 

Ustawowa definicja rewitalizacji: Rewitalizacja stanowi proces wyprowadzania ze stanu kryzysowego obszarów zdegradowanych, prowadzony w sposób kompleksowy, poprzez zintegrowane działania na rzecz lokalnej społeczności, przestrzeni i gospodarki, skoncentrowane terytorialnie, prowadzone przez interesariuszy rewitalizacji na podstawie gminnego programu rewitalizacji

 

Szczególnie istotne znaczenie ma udział samych mieszkańców już na etapie tworzenia gminnego programu rewitalizacji. Dlatego niezbędne jest nie tylko zdiagnozowanie ich potrzeb i oczekiwań, lecz także przekonanie do aktywnego udziału we wszystkich przedsięwzięciach rewitalizacyjnych. Można to zrobić poprzez działania edukacyjne i informacyjne, organizację spotkań terenowych lub spacerów studyjnych, włączenie mieszkańców w proces współtworzenia niezbędnych dokumentów, ankiety. Każda forma dialogu między mieszkańcami i urzędnikami jest dobra, jeśli posłuży przygotowaniu programu rewitalizacji odnoszącego się do realnych, a nie wyimaginowanych problemów danych społeczności i miejsc. Forum, na którym mieszkańcy i lokalne władze mogą wypracować wspólne cele oraz określić wyzwania związane z odnową obszarów zdegradowanych, jest Komitet Rewitalizacji. To nowe narzędzie ma spowodować, że konsultacje społeczne nie będą pozorowane, a głos mieszkańców trafi do urzędników.

Opracowywane programy rewitalizacji – oprócz tego, że będą uszczegóławiać strategie rozwoju gmin – powinny uwzględniać zapisy dokumentów planistycznych, np. studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy. Ponadto muszą odnosić się do szerszej perspektywy czasowej i proponować konkretne działania co najmniej do 2025 r. Powinny być także zgodne z wytycznymi horyzontalnymi. Oto one:

  1. strategiczne podejście – rewitalizacja danego obszaru (ulicy, dzielnicy, osiedla itp.) musi być elementem spójnej wizji rozwoju całej wsi, miejscowości, miasta czy gminy;
  2. program rewitalizacji – co chcemy zrobić, w jakiej kolejności i w jaki sposób – powinien wynikać ze społecznych analiz i diagnoz. Wymaga to przeprowadzenia zakrojonych na szeroką skalę konsultacji, spotkań z mieszkańcami i dyskusji. Ostatecznie o tym, co należy zmienić w danym miejscu, wiedzą najlepiej ci, którzy żyją w nim na co dzień. Uczestnictwo lokalnych społeczności w procesie rewitalizacji, nazywane przez ekspertów partycypacją społeczną, trzeba traktować jako podstawowy warunek udanej rewitalizacji. Dotychczasowe doświadczenia pokazują, że zmiany, w których od początku uczestniczą mieszkańcy, są trwalsze, uzyskują społeczną akceptację i nie mają fasadowego charakteru. Lecz rozwiązują istotne problemy danej społeczności;
  3. koncentracja – czyli skumulowanie sił i środków finansowych na wybranym obszarze i wcześniej określonym dzięki konsultacjom problemie.

– Wszystkie złożone do Instytucji Zarządzającej PR będą oceniane pod kątem ich zgodności z ustawą z dnia 9 października 2015 r. o rewitalizacji jak również z Wytycznymi w zakresie rewitalizacji w programach operacyjnych na lata 2014-2020. Tylko PR ocenione pozytywnie będą wpisane na wykaz pozytywnie zweryfikowanych programów rewitalizacji – podkreśla Dorota Korenicka z Urzędu Marszałkowskiego Województwa Zachodniopomorskiego.

Konieczne jest również precyzyjne wyznaczenie obszarów zdegradowanych na podstawie wielu kryteriów oceny odnoszących się do kwestii społecznych, gospodarczych, środowiskowych, przestrzenno-funkcjonalnych i technicznych. Przykładem takiego obszaru zdegradowanego są tzw. „Czerwone Koszary” w Kołobrzegu. Niegdyś pełniły funkcje militarne, dziś są osiedlem mieszkaniowym, które boryka się z typowymi dla terenów powojskowych bolączkami: degradacją infrastruktury technicznej i budynków, słabo rozwiniętą sferą usług i rekreacji, niedoborem instytucji użyteczności publicznej, zwłaszcza o charakterze edukacyjnym i kulturalnym, wysokim poziomem bezrobocia. Zdefiniowanie „Czerwonych Koszar” jako obszaru zdegradowanego nie miało na celu stygmatyzacji jako „złej” dzielnicy, lecz stało się pierwszym krokiem do „uzdrowienia” osiedla. Receptą okazała się rewitalizacja, którą lokalne władze – przy udziale samych mieszkańców – prowadzą od kilku lat. Wyznaczenie obszarów zdegradowanych jest kluczowe, ponieważ to spośród nich gminy wybierają te miejsca, które wymagają szybkiej interwencji.

Dobrze opracowany program rewitalizacji powinien zakładać działania o charakterze inwestycyjnym, społecznym, gospodarczym oraz przedsięwzięcia dotyczące poprawy estetyczno-funkcjonalnych walorów przestrzeni. Co ważne, działania te muszą być wobec siebie komplementarne, powiązane ze sobą, powinny tworzyć przemyślaną i spójną wizję rozwoju danego obszaru.

Mapa „trudnych” ulic

W niektórych zachodniopomorskich gminach prace nad programem rewitalizacji są już zaawansowane. Dobrego przykładu dostarcza Połczyn-Zdrój. Diagnoza społeczna i analiza wielu danych społecznych, ekonomicznych czy demograficznych dały użyteczną i przydatną wiedzę. Władze miasta i jego mieszkańcy wskazali 14 ulic, na których skala problemów i wyzwań jest największa. Działania naprawcze będą realizowane na wielu płaszczyznach – społecznej, gospodarczej, przestrzennej i infrastrukturalnej.

 

Zamek z biblioteką i galerią. Fot. archiwum Urzędu Miejskiego w Połczynie-Zdroju
Zamek z biblioteką i galerią. Fot. archiwum Urzędu Miejskiego w Połczynie-Zdroju

 

– Działania społeczne to m.in. wsparcie dla rodzin dysfunkcyjnych, kontynuacja działalności poradni uzależnień oraz Punktu Integracji Społecznej, utworzenie Centrum Wolontariatu, rozbudowa systemu monitoringu miasta, wyrównywanie szans edukacyjnych. Działania w sferze gospodarczej obejmują aktywizację bezrobotnych, stworzenie warunków do rozwoju działalności gospodarczej, rewitalizację obiektów uzdrowiskowych i browaru. Działania w sferze przestrzennej i infrastrukturalnej to przede wszystkim rewitalizacja śródmieścia i Parku Zdrojowego, dawnego dworca kolejowego czy popegeerowskich budynków mieszkalnych – wylicza Jolanta Olszewska z Urzędu Miejskiego w Połczynie-Zdroju.

Swoje „trudne” ulice ma także Wierzchowo. Gmina jest już po wstępnej analizie problemów społecznych, gospodarczych i urbanistycznych. Wynika z niej, że najwięcej do zrobienia jest na ulicy Długiej oraz przy jej południowym przedłużeniu we wsiach Żabinek i Żeńsko. W sumie mieszka tam niemal 800 osób. Ich codzienne problemy to braki w dostawie energii elektrycznej, niedrożna sieć kanalizacyjna i sanitarna, bezrobocie, brak w pobliżu przedszkoli, ośrodków służby zdrowia, instytucji kultury.

 

Wierzchowo. Fot. archiwum Urzędu Gminy
Wierzchowo. Fot. archiwum Urzędu Gminy

 

Sporym wyzwaniem jest zmiana postawy młodych mieszkańców tej części gminy, którzy dziedziczą biedę, bierność zawodową i życiową niezaradność. Samorząd chce tchnąć w nich więcej optymizmu, zachęcić do aktywności zarówno na rynku pracy, jak i w innych sferach życia, np. artystyczno-kulturalnej. Miejscami, które za jakiś czas mają tętnić życiem kulturalnym i towarzyskim, staną się dwie świetlice wiejskie: w Żabinku i Żeńsku. – Na podstawie przygotowanego programu rewitalizacji zostaną złożone przez gminę wnioski o dofinansowanie m.in. budowy przedszkola w Wierzchowie, remontu świetlicy w Żabinku czy adaptacji na świetlicę wiejską budynku w Żeńsku – mówi Joanna Zyguła z Urzędu Gminy Wierzchowo. Wpisanie konkretnych projektów rewitalizacyjnych do programu rewitalizacji to warunek konieczny przy ubieganiu się o wsparcie w ramach RPOWZ 2014-2020.

Rewitalizujesz – punktujesz – zyskujesz

1 marca 2017 r. rozpocznie się nabór wniosków do pierwszego konkursu dla działania 9.3 Wspieranie rewitalizacji fizycznej, gospodarczej i społecznej ubogich społeczności i obszarów miejskich i wiejskich. Jednym z podstawowych kryteriów dopuszczalności projektu do konkursu będzie uwzględnienie go w gminnym lub lokalnym programie rewitalizacji . Brak takiego programu oznacza automatycznie utratę możliwości ubiegania się o wsparcie na projekty rewitalizacyjne w ramach RPOWZ 2014-2020. Co więcej, w wielu innych działaniach przewidziano preferencje dla projektów rewitalizacyjnych zapisanych w gminnych programach rewitalizacji. Może to być premia punktowa przy ocenie wniosku, wyższe dofinansowanie lub możliwość ubiegania się o dofinansowanie w konkursach ograniczonych wyłącznie do projektów rewitalizacyjnych.

Rewitalizacja – niedawno błędnie utożsamiana jedynie z remontem, przebudową i modernizacją – powoli staje się tym, czym powinna być od początku, czyli działaniem społecznym, którego celem jest przywrócenie obszarom zdegradowanym ich podstawowych funkcji mieszkalnych, gospodarczych, kulturalnych, komunikacyjnych i wizualno-estetycznych. W wielu zachodniopomorskich gminach to właściwe znaczenie terminu „rewitalizacja” samorządowcy i mieszkańcy już zaczynają rozumieć.

Waldemar Wierżyński

W dniach 13-15 grudnia odbyły się w Szczecinie spotkania edukacyjne dla gmin w zakresie przygotowania bądź aktualizacji programów rewitalizacji. Prezentacje ze spotkań do pobrania tutaj.